مقدمه
زغالسنگ یکی از قدیمیترین منابع انرژی مورد استفاده بشر است که استخراج آن بهصورت سازمانیافته از حدود قرن دهم میلادی در اروپا، بهویژه آلمان آغاز شد. این ماده معدنی که در گذشته ارزش اقتصادی چندانی نداشت، امروزه به یکی از مهمترین منابع تأمین انرژی، تولید برق و صنایع سنگین در جهان تبدیل شده است. با وجود توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، زغالسنگ همچنان نقش کلیدی در امنیت انرژی بسیاری از کشورها ایفا میکند و بخش قابل توجهی از برق و فولاد جهان بر پایه آن تولید میشود.
در حال حاضر زغالسنگ از نظر کاربرد به دو گروه اصلی تقسیم میشود:
- زغالسنگ ککشو (متالورژیکی)
- زغالسنگ حرارتی
زغالسنگ ککشو عمدتاً در صنعت فولادسازی و تولید کک بهعنوان عامل احیاکننده و تأمینکننده حرارت در کوره بلند مورد استفاده قرار میگیرد و هنوز حدود ۷۰ درصد فولاد خام جهان با این روش تولید میشود. در مقابل، زغالسنگ حرارتی برای تولید انرژی و برق در نیروگاهها کاربرد دارد و سهم عمدهای از مصرف جهانی را تشکیل میدهد.
جایگاه زغالسنگ در سبد انرژی جهان
با وجود روند جهانی حرکت به سمت انرژیهای پاک، زغالسنگ همچنان بزرگترین منبع تولید برق در جهان محسوب میشود. در سالهای اخیر حدود ۳۴ تا ۳۵ درصد برق جهان از زغالسنگ تأمین شده است، هرچند سهم آن بهتدریج در حال کاهش است.
رشد تقاضای برق در کشورهای در حال توسعه، بهویژه در آسیا، موجب شده مصرف زغالسنگ در سطح جهانی همچنان بالا باقی بماند. چین و هند بهعنوان بزرگترین مصرفکنندگان، نقش تعیینکنندهای در بازار جهانی این ماده دارند و بیش از نیمی از مصرف جهانی به چین اختصاص دارد.
توزیع ذخایر زغالسنگ در جهان
بر اساس برآوردهای جهانی، ذخایر زغالسنگ جهان بیش از ۱۰۰۰ میلیارد تن برآورد میشود. بیشترین ذخایر در کشورهای زیر متمرکز است:
- ایالات متحده آمریکا
- روسیه
- استرالیا
- چین
- هند
بیش از سهچهارم ذخایر جهانی در این پنج کشور قرار دارد. از نظر منطقهای نیز آسیا و اقیانوسیه بزرگترین منطقه دارای ذخایر و تولید زغالسنگ محسوب میشود.
در ایران نیز ذخایر زمینشناسی زغالسنگ حدود ۱۴ میلیارد تن و ذخایر قطعی حدود ۱٫۱ میلیارد تن برآورد شده که سهم نسبتاً محدودی در مقیاس جهانی دارد.
بزرگترین معادن زغالسنگ جهان
بزرگترین معادن زغالسنگ جهان عمدتاً در آمریکا و چین قرار دارند. معدن Rochelle Antelope در آمریکا از بزرگترین معادن فعال جهان به شمار میرود. در چین نیز معادن عظیم روباز با ظرفیت تولید بالا نقش مهمی در تأمین نیاز داخلی این کشور دارند.
تمرکز تولید در معادن بزرگ باعث کاهش هزینه استخراج و افزایش رقابتپذیری در بازار جهانی شده است؛ عاملی که بسیاری از کشورهای دارای معادن کوچکتر با آن مواجه هستند.
تولید جهانی زغالسنگ
تولید جهانی زغالسنگ طی دهههای اخیر روندی افزایشی داشته و عمده رشد آن مربوط به کشورهای آسیایی بوده است. چین با سهمی بیش از ۵۰ درصد همچنان بزرگترین تولیدکننده جهان محسوب میشود و پس از آن هند و اندونزی قرار دارند.
در سالهای اخیر، اگرچه در اروپا و آمریکای شمالی روند کاهش مصرف مشاهده شده، اما افزایش قیمت گاز طبیعی و رشد تقاضای برق در برخی دورهها باعث بازگشت موقت تولید در این مناطق شده است.
در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد تولید جهانی زغالسنگ در منطقه آسیا و اقیانوسیه انجام میشود که نشاندهنده تمرکز جغرافیایی این صنعت در شرق آسیاست.
مصرف جهانی زغالسنگ
مصرف جهانی زغالسنگ ارتباط مستقیمی با تولید برق و رشد اقتصادی دارد. در سالهای اخیر با افزایش تقاضای انرژی، مصرف جهانی به رکوردهای جدیدی رسیده و پیشبینی میشود در کوتاهمدت در سطح بالایی باقی بماند.
نکات کلیدی مصرف جهانی:
- چین بزرگترین مصرفکننده جهان با بیش از ۵۰ درصد سهم جهانی
- هند دومین مصرفکننده
- کاهش تدریجی مصرف در اروپا و آمریکا
- رشد مصرف در جنوب و جنوبشرقی آسیا
بخش تولید برق همچنان مهمترین عامل مصرف زغالسنگ است و حدود دو سوم مصرف جهانی را شامل میشود.
روندهای جدید صنعت زغالسنگ در جهان
تحولات اخیر صنعت زغالسنگ را میتوان در چند محور اصلی خلاصه کرد:
۱. رشد تقاضای برق در اقتصادهای در حال توسعه
افزایش جمعیت، صنعتیشدن و توسعه زیرساختها در آسیا موجب حفظ تقاضای زغالسنگ شده است.
۲. کاهش تدریجی سهم در کشورهای توسعهیافته
اروپا و آمریکا بهدلیل سیاستهای زیستمحیطی و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در حال کاهش وابستگی به زغالسنگ هستند.
۳. رقابت انرژیهای تجدیدپذیر
رشد سریع انرژی خورشیدی و بادی باعث کاهش سهم نسبی زغالسنگ در تولید برق شده، هرچند هنوز جایگزینی کامل آن امکانپذیر نشده است.
۴. تمرکز بر بهبود بهرهوری و کاهش آلایندگی
فناوریهای جدید استخراج، فرآوری و نیروگاههای با راندمان بالا از مهمترین جهتگیریهای آینده این صنعت محسوب میشوند.
تولید و مصرف زغالسنگ در ایران
در ایران، بهدلیل وجود منابع گسترده نفت و گاز طبیعی، زغالسنگ جایگاه محدودی در سبد انرژی دارد و سهم آن در تولید برق کمتر از یک درصد است. تولید سالانه زغالسنگ کشور کمتر از نیاز داخلی بوده و بخشی از تقاضا از طریق واردات تأمین میشود.
کاربرد اصلی زغالسنگ در ایران مربوط به زغالسنگ ککشو و صنعت فولاد است. با توجه به اهداف توسعه صنعت فولاد، نیاز به کنسانتره زغالسنگ در سالهای آینده افزایش خواهد یافت. با این حال، کیفیت پایین بخشی از تولید داخلی و هزینه تمامشده بالا، رقابتپذیری آن را در بازار جهانی محدود کرده است.
چشمانداز آینده صنعت زغالسنگ
پیشبینیها نشان میدهد که در کوتاهمدت مصرف جهانی زغالسنگ در سطح بالایی باقی خواهد ماند، اما در بلندمدت با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، سهم آن بهتدریج کاهش خواهد یافت. با این حال، تا چند دهه آینده زغالسنگ همچنان یکی از ارکان اصلی تأمین انرژی جهان باقی خواهد ماند؛ بهویژه در کشورهای در حال توسعه.
برای ایران، توسعه فناوری استخراج، بهبود کیفیت کنسانتره، کاهش هزینه تولید و حرکت به سمت استانداردهای جهانی میتواند زمینه ورود به بازارهای صادراتی و افزایش ارزش افزوده این ماده معدنی را فراهم کند.
جمعبندی
زغالسنگ همچنان یکی از مهمترین منابع انرژی و مواد اولیه صنعتی در جهان است. اگرچه فشارهای زیستمحیطی و رشد انرژیهای پاک آینده این صنعت را با تغییراتی همراه خواهد کرد، اما نقش آن در تولید برق و فولاد در کوتاهمدت و میانمدت همچنان حیاتی است. کشورهایی که بتوانند با استفاده از فناوریهای نوین کیفیت محصول و بهرهوری تولید را افزایش دهند، جایگاه پایدارتری در بازار جهانی خواهند داشت.
